فعل مجهول در زبان لری

نورعلی مرادی بئوار الیما

اینها واژه نیستند بلکه فعل هستمد ! فعل مجهول هستند !
اینها واژه نیستند بلکه فعل هستمد ! فعل مجهول هستند !

به زبان ساده , فعلی که فاعل (کننده )اش معلوم باشد , را فعل معلوم می گویند مثلا :
۱- علی او نه توکنید(علی آب را چکاند )
۲-علی شوم خرد (علی شام خورد )
۳-علی وریسه بری (علی طناب را برید )
۴-علی , میلاده زی (علی , میلاد را زد و زخمی کرد )
۵- علی , میلاده کشت (علی , میلاد را کشت)
۶-که ونو , آش نه , شیونید (آشپز , غذا را به هم زد )
۷-مو, ز ,دوش تیسا ,تیل مه , نپورنیدم (من از دیروز تاحالا , چشم ها رو , روی هم نگذاشتم )
۸-ایران, یه پهباد , ز امریکا , ورند (ایران ,یک پهباد از آمریکارا سرنگون کرد )

برعکس وقتی فعل در جمله , فاعل و کننده اش , معلوم نیست , آن را فعل مجهول می گویند مثلا :

۱-او , توکست (آب ,چکیده شد )
۲-شوم خرست ( شام خورده شد )
۳-وریس ,برست (طناب بریده شد )
۴-میلاده زنست (میلاد زخمی شد )
۵- میلاد کشست (میلاد کشته شد )
۶-آش شیوست (آش به هم زده شد )
۷-ز دوش تیسا , تیلم نپورستن (از دیروز تاحالا , چشم هم رو هم , گذاشته نشده )
۸-یه پهباد , ز امریکا , ورست (یک پهباد , از امریکا , سرنگون شد )

می بینیم که در لری ,صرف فعل معلوم با مجهول کلا متفاوت هست و فعل معلوم به “ن ” اما فعل مجهول به “ستن ” ختم می شود . در فارسی باید به فعل اصلی , فعل معین یا کمکی “شدن” اضافه کرد و آن را مجهول کرد ولی در لری نیازی به آوردن فعل دوم و کمی نیست و خود فعل اصلی با کمی تغییر همین معنی و نقش را می تواند ادا کند .

چرا که عملا خود “ستن” یا بهتر بگوییم “استن ” در زبان پهلوی خود فعل معین و کمکی بوده که درزبان کهن لری همچنان نقش خود را بازی می کند .در زبان پهلوی فعل معین “استات ” به صورت استم ,استی , است , استیم , آستین .استند تلفظ می شده است

چرا که عملا خود “ستن” یا بهتر بگوییم “استن ” در زبان پهلوی خود فعل معین و کمکی بوده که درزبان کهن لری همچنان نقش خود را بازی می کند .در زبان پهلوی فعل معین “استات ” به صورت استم ,استی , است , استیم , آستین .استند تلفظ می شده است
و در زبان پهلوی دقیقا همچون لری کنونی , فعل مجهول با کمک و افزودن فعل کمکی یا معین”ستن ” صرف می شده است ,به این دو مورد که که صاحب کتاب سبک شناسی ازفعل مجهول در زبان پهلوی به صورت نمونه آورده به خوبی دقت کنید ! هردو مورد این افعال مجهول دقیقا در زبان لری هم اکنون و حی حاضر به همین صورت صرف می شود :

,به این دو مورد که که صاحب کتاب سبک شناسی ازفعل مجهول در زبان پهلوی به صورت نمونه آورده به خوبی دقت کنید ! هردو مورد این افعال مجهول دقیقا در زبان لری هم اکنون و حی حاضر به همین صورت صرف می شود :


زد استت یعنی : زده شد
که درلری حی حاضر زنست صرف می شود یعنی زده شد
زنستم , زنستی , زنست , زنستیم , زنستین , زنستن
و گپ استت یعنی گفته شد
که درلری با بن فعل گودن و فقط صورت دوم اش صرف می شود :گوستی یعنی گفته شدی که به مفهوم گویی و انگار فارسی است گوستی زمین جمبشت ویده !(گویی یا انگار که زلزله آمده بود …)
اجالب اینکه صطلاح دیگر مترادف گوستی , یعنی (منستی) درست به همین معنی “گویی ,انگار” نیز فقط دو سه صورت اش در زمان ماضی و حال بیشتر صرف نمی شود .:

منستی (تو انگاری , تو گویی که …) دوم شخص زمان گذشته منوم (انگار , من می انگارم , من گمان می کنم ) اول شخص زمان حال
منی (تو گویی , انگار ) دوم شخص زمان حال
بقیه افعال مجهول در زبان لری هنوز هم , تماما به همان صورت زبان کهن پهلوی با فعل استن صرف می شود شاید که اصطلاح ” تومناست ” در لری به معنی ” تو نگو” در جملاتی مثل : تومناست ای پیا چینو بیده , چونو بیده ..(تو نگو این آدم..اینجور بوده اونجور بوده فلان بوده , بیسار بوده ) نیز صورتی از صرف فعل مجهول منستن لری به معنی (گمان کردن , انگاشتن , فکر کردن ) باشد ..

با جرات می توان گفت که یکی از ویژگی های فراگیر و همگانی و مشترک دستور زبا لری, از جنوبی ترین نقطه در کرانه های خلیج فارس در گویش های لری بندری تا لری شهرهای نهاوند و خرم آباد و کنگاور , این صرف فعل مجهول که آخرش به” ستن” ختم می شود , که رایج و همگانی و مشترک بوده و از خصایص زبان لری سخنوران این زبان در این محدوده کلان جغرافیایی است .

نکته :
۱ -البته شیوه تلفظ نشان فعل مجهول در گویش های لری متفا وت هست در لری بندری و جنوبی و لری فیلی یا مینجایی ولری ثلاثی به صورت “سن” و در لری بختیاری “ستن ” یا “سدن ” تلفظ می شود .
مثلا :
درسن/ (پاره شدن در لری جنوبی , بندری , لری فیلی , لری ثلاثی )
درسدن /درستن در لری بختیاری

۲-برخی از صورت های افعال مجهول ممکن است در برخی از گویش های لری کاربرد داشته و در دیگر گویش های لری فراموش شده بدون کاربرد باشد .مثلا : خرستن (خورده شدن) :در گویش لری بختیاری کاربرد دارد در دیگر گویش ها خیر یا کشسن (کشته شدن )در گویش لری مینجایی کاربرد دارد در دیگ گویش های لری خیر )

۳-از آنجا که زبان لری و لرستانات همسایه دیوار به دیوار اقلیمی جغرافیایی فارسی زبانان مرکز ایران هست , روند فارسی شوی هم واژگان هم نحو و گرامر لری را به شدت مخصوصا در دوره معاصر تحت تاثیر قرار داده منجمله همین صرف فعل مجهول می رود که فارسیزه شود و لرزبان ها هماننده فارسی که از فعل کمکی شدن برای مجهول کردن فعل استفاده می برند , آنها نیز(بخصوص نسل نوجوان تر ) عینا به تقلید و گرته برداری از زبان فارسی از فعل “وابیدن /آبیدن ” یعنی شدن کمک می گیرند و حاصل جملات مضحکی می شود همچون :
به جای
برستن (بردیده شدن ) می گویند : بریده وابیدن
کنستن (کنده شدن ) می گویند : کنده وابیدن
درسن (پاره شدن ) می گویند : پاره وابیدن

نکته جالب و مهم تفاوت نامحسوس اما مهم درصفت فاعلی هست که از فعل معلوم ساخته می شود و صفت مفعولی است که از بن فعل مجهول ساخته می شود که باید دقت کرد که شبیه هم هستند ولی تفاوت کوچک و مهمی دارند مثلا
*برا (یعنی برنده کسی یا چیزی که برندگی دارد و می برد که از فعل معلوم بریدن می آید .
*بئرا (یعنی بریده شدنی کسی یا چیزی که بریده می شود و از فعل مجهول برستن می آید
*کنا (یعنی کننده آنکه می کند مثلا زمین را با بیل می کند ازفعل معلوم کندن می اید
*کئنا (یعنی کنده شدنی آنچه کنده می شود .از فعل مجهول کنستن می اید
۴.
برخی افعال چون مفعول نمی پذیرند , پس صورت صرفی فعل مجهول هم ندارند
ویدن/اودن (آمدن ) رهدن (رفتن )
۵-
برخی افعال مجهول هم به صورت ساده و هم به صورت مرکب به همراه فعل دیگر صرف می شوند مثل :
پیتستن (پیچیده شدن )
پیت خردن (پیچ خوردن , پچیده شده )

*نکته آخر
در لری ,افعالی هستند که شبیه افعال مجهول هستندیعنی به “سن /ستن /سدن ” ولی آنها فعل مجهول نیستند و نباید اشتباه گرفت اینها لازم هستند . فعل لازم , فعلی هست که به مفعول نیاز ندارد . مثلا :
خنسن (خندیدن در لری بندی و لری جنوبی و لری مینجایی ثلاثی حتی لهجه کرمانشاه )
هندسدن /هندستن (خندیدن لری بختیاری )
گیریوسن (گریه کردن در لری جنوبی و مینجایی )
گریوستن (گریه کردن در لری بختیاری )
فهمستن (فهمیدن )
بازستن (رقصیدن )

*صورت های هم معلوم و هم مجهول برخی فعل ها :

گرنیدن (روشن کردن )گهرستن (روشن شدن )
لرنیدن (لوله کردن )لرستن (لوله شدن )
کوزنیدن (جویدن )کوزستن (جویده شدن )
هاییدن (جویده شدن )هائستن(جویده شدن )
رمنیدن (خراب کردن )رمستن (خراب شدن )
تلشنیدن (پاره کردن )تلیشستن (پاره شدن )
تکنیدن (دو قسمت کردن )تکستن (دو قسمت شدن)
ورآسنیدن(تبخیر یا سرکشیدن آب و مایعات )وراسستن(تبخیر یا سرکشده شدن ..)
پیژنیدن (پیچاندن ) پیتستن (پیچده شدن )
ورندن (ازارتفاع پرتاب کردن )ورستن (از ارتفاع پرتاب شدن )
چارنیدن(چراندن )چرستن (چریده شدن ) منستن (انگاشتن , انگار , گمان کردن , فکرکردن )

_:برای معلومات بیشتر به ضمیمهه نشریه ولات , کتاب خودآموز زبان لری بنده درسایت ولات مراجه کنید!

_:برای معلومات بیشتر به ضمیمهه نشریه ولات , کتاب خودآموز زبان لری بنده درسایت ولات مراجه کنید!

_:برای معلومات بیشتر به ضمیمهه نشریه ولات , کتاب خودآموز زبان لری بنده درسایت ولات مراجه کنید!

فعل مجهول در زبان لری

One thought on “فعل مجهول در زبان لری

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Scroll to top