آیین لری سه بار گرداندن عروس به گرد آتشگاه خانه پدری، خداحافظی وسپس رفتن به خانه همسر! نمونه ایی از تجلی روح لری در کالبد ترکی -عربی اتحادیه های ایلی قشقایی و عرب خمسه و

نورعلی مرادی بئوار الیما

آیین لری سه بار گرداندن عروس به گرد آتشگاه خانه پدری، خداحافظی وسپس رفتن به خانه همسر!
نمونه ایی از تجلی روح لری در کالبد ترکی -عربی اتحادیه های ایلی قشقایی و عرب خمسه و
تداوم سنت ها و آیین های لری در بین این دو اتحادیه ایلی

ما لرها،این سنت وآیین سه بار چرخاندن و گرداندن عروس(بهیگ، بئیگ، بیی، وییی ) را به گرد چاله (اجاق ) پدری و سپس خداحافظی با خانه پدری را بسیار دیده ایم من جمله خودم هم درعروسی لرهای بختیاری خوزستان و هم لرهای بختیاری چارمال!

این آیین درتمام مناطق لرنشین از لرستان فیلی (خرم آباد ) تا لرهای کهگیلویه و ممسنی و لرهای استان فارس و لرهای استان بوشهر و لرهای کرانه های خلیج فارس، کم و بیش با اشکال گوناگون رایج بوده است!
گاه این مراسم سه بارچرخیدن برگرد آتش، درخانه پدری داماد هم تکرار می شد آنچنانکه درپژوهش دانشگاهی "بازخوانی آداب، رسوم و اعتقادات ازدواج در شهر چلیچِه" دربختیاری که مکانی نزدیک زادگاه من (آلیکوه )هست از خانم ها: طیبه احمدی و افسانه قانی دانشجویان کارشناسی ارشد باستان شناسی،دانشگاه شهرکرد و استادیار دانشکده هنر و علوم انسانی فارسان، دانشگاه شهرکرد می خوانیم که:
" …هنگام خارج شدن عروس از خانه مادرش .. و وقتی به منزل داماد می رسیدند، دایی عروس دست او را به دست خواهر بزرگ یا عمه داماد می داد. در جلو منزل داماد آتشی برپا و عروس و داماد سه دور گرد آتش می چرخیدند،سپس داماد به همراه ساقدوش به جای بلندی مثل ایوان یا پشتبام می رفتند، هفت تخمه و اناری که سر سفره …""

این آیین لری، در مناطق مختلف لرستانات ( لربزرگ و لرفیلی (لرکوچک ) کم و بیش اینگونه روایت شده است
-* مقداری اشیا سمبلیک را همچون، خاکستر اجاق خانه پدری، مقداری نان و نمک، مقداری نقل یا شیری یا شی قیمتی چون سکه یا انگشتر را در دستمال یا شالی گذاشته ودور کمر می بندندو
سه دور به دور اجاق خانه پدر می گردد … وعروس با خانه پدری وداع می کند!
یکی از افراد نزدیک فامیل (معمولا عمو یا دایی) رکاب اسب را می گیرد تا عروس را بر روی آن سوار کنند. اسب عروس پشتی بسیار رنگین و افسار بسیار زیبایی دارد و خویشاوندان به گردن آن دستمال های رنگین بسته اند.پسربچه ای را ترک اسب می نشانند و معتقدند این کار خوشبختی به همراه می آورد و بچه اول عروس پسر می شود."".

اما همیشه عروس را سه بار دور چاله (اجاق خانه) چرخانده و سپس او را به خانهٔ شوهر می‌بردند.گاه این مراسم درورود به خانه شوهر و سلام به خانه همسر هم تکرار می شد

_* چاله،وجاق، و آتشگاه در فرهنگ لری
متاسفانه،یک باورغلطی که دردوره معاصر و با آغازپیدایش ناسیونالیسم فارس ( ملی گرایی باستان گرایانه آریایی پارسی ) دربین تحصیلکردگان لر، مروج وملکه ذهن همگی شده است این است که هر سنت و میراث و عنصر فرهنگی لری را، اینها عقبه و سابقه و پیشینه اش را سریع میبرند و می چسبانند به افسانه های شاهنامه وتواریخ زردشت و قدمت اش را خلاصه می کنند همین به دوهزار سال تاریخ ایران باستان و آریایی و پارسیان قدیم و اساسا منکر پیشینه تاریخی هشت ده هزارساله "ایلامی " و "الیمایی " سرزمین های لرنشین و مردم لر میشوند(پیش از آنکه قبایل مهاجر آریایی پارسی، وارد لرستانات امروزی و امپراطوری ایلام آن روزی شوند!

از همین رو معلومات ما نسبت به ریشه های ایلامی، الیمایی کاسیتی، لولوبیایی آیین ها و سنت ها و میراث فرهنگی لری، بسیار اندک است چرا که محققان ما نرفته اند کاوش کنند و فقط به همین منابع دم دست ملیگرایان ایرانی (افسانه های شاهنامه و کتب دانشگاهی سمت و سوداری ناسیونالیست فارس ) بسنده کرده اند که در دوران پهلوی به این سو در مدح ناسیونالیسم ایرانی و زبان فارسی و خرده فرهنگ و کوچک شمردن فرهنگ اقوام دیگر چون فرهنگ لری، نوشته و رجزخوانی شده است .

از همین رو، تا زمانی که نخبگان و پژوهشگران لر، به پژوهش آن بخش از میراث فرهنگی لر که ریشه در تمدن و مردم ایلام کهن دارد، هنوز نپرداخته اند، منجمله نقش خدا و ایزد آتش در تمدن ایلام کهن و الیمایی،ما هم به همین منابع دم دست مجبوریم بسنده کنیم!

حقیقت مسلم آنکه، آتشگاه و اجاق در فرهنگ بشری و همگی اقوام منجمله لر ها اهمیت فراوان داشته است .
در میان اقوام یونانی رومی، ایزد آتش جایگاه والایی داشت به این صورت که با ازدواج فرزند بخشی از این آتش خانوادگی به او داده می‌شد و در کانونی جدید روشن میشد .آتش مظهر خانواده بود!
دربین آریاییان هستیا، خدای آتش بود! و محترم بود
زردشتیان یزد رسم دارند که ۱۰ تن از ‌موبدان دست عروس را در دست داماد بگذارند و ۳ بار به دور آتش بگردانند (رمضان‌خانی، ۲۳۳)
اینکه این رسم زردشتیان، ریشه در فرهنگ مردمان پیش از مهاجرت آریایی ها (ایلامی، کاسیت، لولوبی، مانایی، گوتی کادوسی ،،،) در فلات ایران دارد یاخیر، مشخص نیست .

*درفرهنگ لرها،تژگاه و چاله، نماد خانواده بوده !
چاله(وجاق ) یا تشگاه برا لرها آنگونه مهم بوده که اصطلاح "وجآق "یعنی آتشگاه پدری،معنی و مفهوم تبار خانوادگی می داد! و مردی را که صاحب فرزند نبود را "وجاق کور " می گفتند!

به افراد بی عرضه و نالایق "اَو به چاله رِز" گویند یعنی کسی که آب در اجاق خانواده و تبار پدری و مادری خود ریخته و آن را کور (خاموش ) کرده است و ارزش نیاکان را از بین برده و پاس نداشته است!
همچنین در مرگ بزرگان خود، در مراسمی نمادین، ، آب در اجاق می ریختند و آتش را کور (خاموش ) می کردند که که این اصطلاح وجاق کور (بدون وارث و جانشین ) و او به چاله رز ( فرزندی بی عرضه که با رفتار و کردار خود، آب در اجاق پدری می ریزد .) تمثیلا یعنی؛" نسلی زبون و بی هنر که توان پاسداری از میراث پدری را نداشته است"!

لرها همچنین برای نشان دادن شدت تاثر خود در فوت عزیزان "هول "( خاکستر اجاق) را روی سر می‌ریختند. که اصطلاح لری بختیاری "هل به سر" که یک نفرین هست، از آنجا می اید

جمع بندی و نتیجه گیری اینکه در حقیقت اتحادیه ایلی قشقایی یا خمسه، تبلور فرهنگ لرهای کهن ایالت فارس است .طوایف لری که ستون فقرات و هسته مرکزی بسیاری از این اتحادیه ایلی به ظاهر ترکی عربی بوده اند ..
هرچند "لرهای ایالت فارس" اغلب قرن ها پیش یکجابنشین شده و زندگی عشایری را رها کردند و به تبع آن اغلب عرف و سنت و عادات لری من جمله موسیقی و پوشاک و رقص و خوراک لری را که با زندگی عشایری گره خورده بود را به فراموشی سپردند اما طوایف و عشایر باقی مانده لری که در قالب اتحادیه های ایلی ترکی عربیفارسی قشقایی و خمسه و باصری به زندگی عشایری ادامه دادند، سنت ها و فرهنگ لری همچنان حفظ کردند .از همین رو شما"بارزترین نمود فرهنگ و سنن و آیین های لری" را در بین اتحادیه ایلی قشقایی و خمسه می بینید نه حتی دربین خود روستا نشینان یکجانشین لر، که با رها کردن زندگی عشایری عملا آن فرهنگ فراموش و فرهنگ مردم یکجانشین روستایی و شهری را نمایندگی می کنند!
چرا که فرهنگ عشایری نسبت به فرهنگ روستایی محافظه کار تر و سنت های کهن ماندگار تر اند .
این یک حقیقت تاریخی است که شما دوام فرهنگ عشایری لری را عملا، در سنت ها و آیین های ایلات استان فارس، من جمله اتحادیه ایلی قشقایی و اتحادیه ایلی ایل خمسه می بینید

بسیاری از سنن و ادب کهن لری را این عشایر قشقایی و خمسه هستند که حفظ کرده اند
آنچنانکه شما تجلی بسیاری از جلوه های تاریخ هنر و فرهنگ لری را علاوه بر موسیقی و پوشاک و سنت ها و آیین ها و حتی زبان، هچنین درنقوش فرش و قالی موسوم به قشقایی و خمسه و باصری می بینید که از نیاکان لر خود به میراث برده اند!