اتباع و مهملات در زبان لری بختیاری

نورعلی مرادی بئوار الیما

در دستورزبان سنتی زبان دری (فارسی ) مقوله ایی هست تحت نام ( اتباع و مهملات).اتباع (etba) به معنی آوردن دو لغت به دنبال هم است، به گونه ای که دومی تأکید لفظ اول باشد، مانند: آس و پاس، تب و تاب ، کس و کار ..

مهمل خواندن آنها، از آن جهت هست که نحویون و زبان دانان سنتی زبان دری، تصور داشتند که لغت دوم مهمل و بی معنی است و صرفا برای تاکید لفظ اولی می اید .در حالیکه چنین نیست. حداقل در زبان لری چنین نیست و لفظ و لغت دوم نیز معنایی مترادف لفظ اول داشته که در همگان آشکار نیست .

مثلا "کار" درست معنی کس (خویشآوند ) میدهد مثلا در لری در اشاره به کسی که معرف من و شما بوده و شناس و آشنا هست می گویند: علی . کدام علی؟ جواب داده می شود: هم علی "کار "خومون(همان علی آشنای خودمان یا:هم پیا "کار" خومون!(همان مرد/آدم آشنای خودمان ).

یا اصطلاح:" تند توری" کردن درلری بختیاری به معنی غضب و قهر

تندی یعنی عصبانیت و توری ازفعل فراموش شده: تورستن یا تورآبیدن (قهرکردن)ولی در لری لکی هنوز به معنی قهر کردن کاربرد دارد: توریا توریا، کوره عه سر چه توریا(قهر کرد قهر کرد، پسره برا چی قهر کرد)

از جمله این لغات و اصطلاحات اتباع در لری مثلا: "سردو سول" هست.

"سول" درست مفهوم سردی را افاده می کند .گردنه ها و مناطقی که سولقان یا سیلگون (در بختیاری ) نامیده شده، عمدتا برفگیر و بسیار سرد هست . در لری ممسنی مثلا" او سول "می گویند یعنی آب سرد،در لری بختیاری علاوه بر سول، صورت دیگر این واژه یعنی" کول" به معنی سرد و مجازا به مفهوم خشک، و غیر نرم کاربرد دارد : نون کوله (نان سرد و خشک، نان بیات ) گره کول (گره خشک و سفت و محکم ) .تبدیل س (c-s) به ک (k)در دیگر زبان های هندواروپایی مصداق رایج هست .کآلت (kalt)درآلمانی و کالد در انگلیسی (cold)

از دیگر اصطلاحات اتباع در لری، "تروتول " هست .- تر به معنی،تازه نورس، جوانه، نهال و ..است. تول و صورت دیگرش" تیل" نیز همین معانی را دارد به علاوه مفاهیمی چون طفل، جوجه ..-

آنچنانکه در لری به طفل تازه متولد شده می گویند بچه تئره (ت کشیده ) یعنی طفل ترد و شکننده و نورس هست .

- در لری مینجایی هردو لغت را با هم بکاربرده و " تیل تر" می گویند،(خانم پارمیدا نظری سقایی، ترانه ایی لری به همین نام دارند )

-تیل در لری بیشتر به معنی جوجه پرندگان است و البته شیر و خرس و ..ایضا

-توله، یکی از گیاه ها و سبزی های خوراکی پرطرفدار در مناطق گرمسیری لرستانات (خوزستان، بوشهر )هست .ریشه این کلمه نیز به تول برمیگردد ..ساختار لغوی توله در لری دقیقا همانند ساختار لغوی تره در فارسی است و هردو مفهوم نورسی، و تازگی و نهال گونگی هردوی این گیاه را در این دو زبان بیان می کنند .

- تولک و تولکی؛ که در زبان لری به معنی نهال و نشای برنج هست، از همین ریشه هست . که باز دلالت بر تازگی، نونهالی و جوانگی می کند .

- از واژگان بسیار زیبای قدیمی که باز از بن ریشه این لغت لری، سرچشمه گرفته،نام دخترانه و اصطلاح زیبای لری بختیاری "ترال "به مفهوم نونهال،نوجوان و مجازا به معنی زیبا و مسحور کننده هست که در قدیم رایج بود و عشاق به دختران موردعلاق شان خطاب می کردند .که از کلمه تر ± آل که از پسوند های صفت ساز درلری تشکیل شد (به کتاب دستورزبان لری بختیاری من مراجعه کنید ).

-ودر آخر جزه دوم نام شهر شوشتر،یعنی"تر " نیز از همین ریشه هست .در شرح بنیاد شهر شوشتر آورده اند که پس از ویرانی شهر شوش، اهالی شوش، شهری "تازه" و "نو " در نزدیکی آن بنانهادند و آن را، شوشتر یعنی " شوش تازه، نو، جوان " خواندند .

*در برخی مناطق لر نشین استان فارس، مثلا ممسنی، تولک وتولکی به صورت کالک و کالکی تلفظ میشود .