مُلالُری؛ مکتب خانه های سنتی لُری در سرزمین بختیاری
نورعلی مرادی بئوار الیما
تا پیش از سال ۱۳۱۰-۱۳۱۱ و برچیدن حکومت خوانین بختیاری و بالتبع برچیدن نظام آموزشی سنتی در آن دیار، به توسط کلانتران،کدخدایان، و میرزاها ی محلی، هم در مناطق روستایی و هم عشایری یک مکاتب بومی تحت نام " ملا " در منطقه بختیاری دایر بود که برخی کتب فارسی و همچنین برخی متون لری/فارسی را تدریس می کردند
چه خشه که شی کنی، شی تاته زایی
کر "ملا"، دور طلا، به رسم شاهی
مُلا؛ در لری بختیاری نه به معنی آخوند بلکه به قشر باسواد بومی گفته می شد که خواندن و نوشتن فارسی اما به شیوه ایی لری می دانستند . این میرزا بنویس ها و ملاهای لر، که هم به بچه های ایلات و روستاییان لر درس می دادند و هم قبالجات و بنچاق های محلی را می نوشتند و هم گاها شعر می گفتند از آنجا که فارسی را خوماخوم( از پیش خود )و در یک منطقه غیر تاجیک دری زبان (فارس )فرا گرفته بودند، زبان و اشعار و نوشتجات و قبالجات و یاداشت های آنها پر از اصطلاحات و جملات لری بود که سبک " فارسی لری " را پدید آورده بود .از دید یک تاجیک دری زبان ( فارس ) زبان و نوشتجات و اشعار این ملالری ها پر از غلط های املایی انشایی بود اما حقیقت آنکه آنها اصطلاحات و کلمات فارسی یا عربی را همانطور که در لری تلفظ می شد می نوشتند مثلا: یکی از این میرزاهای لر، که " نجیب " نام داشت در زیر قبالجات و نوشتجات اش امضا می کرد " ملا نجیم"! و دیگری که یک معلمه و بانویی لر در منطقه لالی مسجدسلیمان بود و به کودکان ایلیاتی درس میداد و نامش " منیژه " بود، امضا می کرد " ملا منیجه"!
متون درسی که این ملا ها درس می دادند یا متون دری (فارسی) کهن بود یا متون عامیانه و متاخر کوچه بازاری! و یا اشعاری بودند خودشان به دری (فارسی ) به تعبیر خودشان سروده بودند عملا اشعار سست و پر از لغات و جملات لری بود که با آواز این متون درسی را آموزش می دادند و بچه ها با آواز اینها را باید بر می کردند محتملا از ان جهت که کاغذ و قلمی در کار نبود و اگر بود ارزان نبود .
از متون شعری فارسی درسی آنها: دیوان شعر فلکناز، اشعار حضرت علی و شاه بربر، اشعار داستان سلطان محمود . هفت لشکر و جنگ نامه ( منظور شاهنامه بود )
از متون درسی شعری لری یا فارسی لری که خودشان سروده بودند: داستان رز و میش، داستان تاته صفر ( عمو صفر ) سلطان جمجمه . سکندر خوانی ( داستان عشق اسکندر خان عکاشه بختیاری به نوش آفرین قشقایی )
اغلب خوانین نسل اول بختیاری در ابتدای مشروطه چون دست پرورده این مکتب خانه های ملاهای لری بودند، طرز نوشتن شان و شیوه صحبت کردنشان متاثر از این شیوه فارسی لری بود منجمله کتاب خاطرات و اشعار اسکندرخان عکاشه و کتب خاطرات حسینقلی خان ایلخانی و سردار ظفر و سردار مریم یا لری صحبت کردن صمصام السلطنه بختیاری نخست وزیر ایران با همه کس که موجب استیضاح او و برکناری اش شد
بعدها نخستین مدارس مدرن و دارالفنون ها و مؤسسات را همین خوانین بختیاری با معلم و معلمه های فرانسوی و فارسی تاسیس کردند و خود سرامد شدند مراجعه کنید به مقالات بنده در این خصوص منجمله:
۱-تاسیس دومین دارالفنون ایران در مناطق لُرنشین درسال ۱۲۷۴ ه . ش
۲- * مدرسه نه چندان اختصاصی در مناطق لُرنشین؛ درشلمزار بختیاری!
به همت مرتضی قلی خان صمصام السلطنه بختیاری
۳-بانویی لُر، بنیانگزار اولین پرورشگاه در خاک بختیاری!
پرورشگاه بی بی ماه بیگم بختیار
خانم منصوره ثابت زاده، در قالب یک آلبوم آواز اغلب متون درسی مکتب خانه های لری را در سرزمین بختیاری ضبط کرده است که برای شنیدن آواز این متون درسی که اغلب به شعر و برای حفظ کردن بودند به این آدرس مراجعه کنید
https://beeptunes.com/album/3412419/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7--3-?fbclid=IwAR3a-bigN0udmH-PBoi0TjRuYE3OVB0GMJc3iaVnQSB1x3jzPSUf-Xtc__U
